ج . اهل كتاب ، جايگزين نمونه و موفّق‌تر جايگزينى كه مىتوانست در تحقّق اهداف و مقاصد حاكمان موفقيت بيشترى داشته باشد ، علوم اهل كتاب بود . اين جايگزين تأثير عميق‌تر و انتشار گسترده‌ترى داشت . عرب جاهلى از علوم و معارف هيچ نداشت . آنان اصولا در معارف خود به اهل كتاب تكيه داشتند و در مقابل دانشمندان يهود و نصارا احساس خودباختگى مىكردند و آنان را منبع علم و معرفت و خود را شاگردشان مىپنداشتند . قريش فردى را نزد يهود مدينه فرستادند تا از آنان دربارهء پيامبر ( ص ) پرسش كند . بدين اعتبار كه يهوديان ، اهل كتاب نخستين هستند و چيزهايى دربارهء پيامبران مىدانند كه قريش نمىدانند . « 1 » ابن عبّاس گفت : اين گروه از انصار - وثنىها - با اين گروه از يهوديان - اهل كتاب - زندگى مىكردند و آنان را در علم از خود برتر مىدانستند و در بسيارى از كارها به آنان اقتدا مىكردند . « 2 » اهل كتاب به رغم اين كه پيامبر اكرم ( ص ) را چون فرزندان خود مىشناختند و نامش را در كتاب‌هاى خود - تورات و انجيل - مىديدند ؛ از روى حسادت به كلّى آن را منكر بودند . خداوند در آيات فراوانى از مكر و نيرنگ و ديگر صفات يهوديان كه اعتماد به آنان را بر هم مىزند ؛ سخن گفته است . از سوى ديگر ، رسول اكرم ( ص ) اصرار داشت كه صحابه از اهل كتاب فاصله بگيرند و در امور دينى ، چيزى از آن‌ها نپرسند . چنان كه پيروان خود را

--> ( 1 ) . سنن ابى داود ، 2 / 249 ؛ تفسير القرآن العظيم ، 1 / 261 بنگريد : الاسرائيليات و اثرها فى كتب التفسير و الحديث ؛ 109 ؛ الدّر المنثور ، 2 / 172 . ( 2 ) . تفسير القرآن العظيم 1 / 71 - 72 ؛ الاسرائيليات و اثرها فى كتب التفسير و الحديث ، 108 .